Sẹo rỗ sau mụn: cách điều trị có bằng chứng, khi nào cần bác sĩ

Mụn yên rồi mà mặt vẫn còn hố: bạn đang gặp chuyện gì?

Mụn đã hết, nhưng soi gương dưới ánh đèn vẫn thấy những hố nhỏ li ti trên má, dấu vết của sẹo rỗ sau mụn. Bạn lướt mạng thấy đủ thứ cách, từ kem, lăn kim tại nhà đến laser, và không biết nên thử gì trước, sợ tốn tiền lẫn sợ da tệ hơn.

Bài này giúp bạn hiểu sẹo rỗ sau mụn là gì, phương pháp nào có nghiên cứu ủng hộ và lúc nào nên đi khám. Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.

Theo Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (AAD), sẹo thường mờ dần nhưng hiếm khi biến mất hoàn toàn nếu không can thiệp, và bác sĩ da liễu có thể giúp làm sẹo bớt rõ. Mục tiêu thực tế là sẹo nhẹ đi, không phải da trở lại như chưa từng bị mụn.

Trước tiên, vết đó là sẹo rỗ sau mụn hay chỉ là vết thâm?

AAD lưu ý: vết phẳng, đổi màu sau khi mụn lành thường là tăng sắc tố sau viêm, không phải sẹo. Loại này khác với sẹo lõm.

Sẹo rỗ thì khác: da bị lõm xuống, bề mặt gồ ghề. Cách thử nhanh là nhìn nghiêng dưới ánh sáng. Vết phẳng chỉ khác màu thì là thâm, còn vết có độ lõm thì là sẹo rỗ.

Nếu bạn đang bối rối vì vết thâm, đọc thêm bài này trước:

Các loại sẹo rỗ: rỗ kim, rỗ hộp và rỗ lượn sóng

Theo tổng quan năm 2017 trên Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology (Connolly và cộng sự), sẹo teo (sẹo rỗ) chia thành ba nhóm chính. Mỗi nhóm hợp một hướng xử lý khác nhau.

• Sẹo rỗ kim: hẹp (dưới 2 mm), sâu hình chữ V, chiếm khoảng 60-70% sẹo teo. Khó cải thiện bằng các phương pháp làm mới bề mặt thông thường; các tác giả nêu cắt bỏ bằng kim punch là hiệu quả nhất
• Sẹo rỗ hộp: tròn hoặc bầu dục, rộng khoảng 1,5-4 mm, thành đứng. Loại nông đáp ứng tốt với làm mới bề mặt, loại sâu thì khó hơn
• Sẹo rỗ lượn sóng: rộng hơn, bề mặt gợn sóng do các dải xơ kéo da xuống sâu. Cần xử lý phần mô bên dưới, trong đó tách đáy sẹo (subcision) được xem là phù hợp nhất

Vì mỗi loại hợp một cách khác nhau, việc xác định đúng loại sẹo trên mặt mình là bước đầu tiên, và nên nhờ bác sĩ da liễu nhìn trực tiếp. Nhiều người có cả ba loại trên cùng một gương mặt.

Điều trị sẹo rỗ: nghiên cứu nói gì về từng phương pháp

Điều thật thà cần biết trước: chất lượng bằng chứng chưa cao. Bài tổng quan Cochrane năm 2016 gộp 24 thử nghiệm ngẫu nhiên về sẹo mụn teo và kết luận không thể khuyến nghị một phương pháp nào hơn phương pháp khác, vì nhiều nghiên cứu nhỏ, thiếu theo dõi dài hạn. Nội dung này được tóm tắt trên JMIR Dermatology năm 2022.

Trong tổng quan đó, chất làm đầy (filler) có mức hỗ trợ trung bình, còn laser, peel hóa chất, sóng radio và lăn kim có mức hỗ trợ hạn chế. Hạn chế không đồng nghĩa với vô ích, mà là chưa đủ dữ liệu tốt.

Một tổng quan hệ thống năm 2018 trên American Journal of Clinical Dermatology (89 nghiên cứu) cho biết laser phân đoạn và sóng radio cải thiện hầu hết loại sẹo teo với rủi ro thấp. Các tác giả cũng nhận xét liệu pháp kết hợp thường tốt hơn dùng một phương pháp.

• Laser và sóng radio phân đoạn: nhiều bằng chứng nhất trong các tổng quan, hay được kết hợp với phương pháp khác
• Lăn kim vi điểm (microneedling): ít xâm lấn, được xếp là lựa chọn nhẹ nhàng hơn cho da sẫm hoặc nhạy cảm
• Filler: nâng sẹo lên, tác dụng không vĩnh viễn nên phải làm lại
• Subcision, TCA CROSS, cắt kim punch: dành cho từng loại sẹo cụ thể, do bác sĩ thực hiện

Kem, serum bôi hằng ngày có làm đầy hố sẹo không?

Các tổng quan nói trên đều tập trung vào thủ thuật, không phải kem bôi. Vì vậy đừng kỳ vọng một lọ serum sẽ làm đầy hố sẹo. Điều chăm da hằng ngày làm được là giữ da khoẻ, đều màu và không làm viêm thêm.

Chống nắng đều là việc đáng làm nhất. Bài tổng quan năm 2017 ở trên nhấn mạnh tia nắng làm tăng nguy cơ tăng sắc tố sau peel hoá chất hoặc mài da, và người điều trị cần che nắng cho vùng da đã làm.

Về retinoid, niacinamide và cách dùng an toàn cho da dễ kích ứng, xem thêm:

Đừng làm da tệ hơn: những việc nên tránh khi còn sẹo

AAD cảnh báo việc nặn, bóp, cào mụn làm tăng viêm và tăng nguy cơ để lại sẹo, kèm nhiễm trùng và đổi màu da. Nếu mụn của bạn vẫn còn nhân hay mụn bọc tái đi tái lại, kiểm soát mụn trước, vì mụn mới sẽ tạo thêm sẹo.

• Không nặn hay cạy mụn, kể cả mụn ẩn và mụn đầu đen
• Không tự lăn kim sâu tại nhà, vì kim đi sâu cần đúng kỹ thuật và vô khuẩn
• Không bôi mẹo truyền miệng lên da
• Không làm thủ thuật khi da đang viêm, mụn còn đang nổi nhiều

Nếu bạn hay nặn mụn ẩn và mụn đầu đen, đọc cách xử lý đúng ở đây:

Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu và nên hỏi gì?

Nên đi khám sớm nếu bạn muốn làm bất kỳ thủ thuật nào (laser, peel, lăn kim, filler), nếu sẹo nhiều hoặc sâu, nếu da dễ thâm sau tổn thương, hoặc nếu mụn vẫn còn hoạt động. Các tác giả bài tổng quan năm 2017 cũng khuyên tham vấn bác sĩ da liễu vì lựa chọn điều trị phụ thuộc từng người và đều có rủi ro.

Theo Cochrane, laser có thể gây đau, đỏ, phù, đóng vảy và tăng sắc tố sau viêm, peel hoá chất cũng có nguy cơ tương tự. Da sẫm màu cần đặc biệt thận trọng với thiết bị nhiệt.

Mang theo các câu hỏi này khi đi khám:

• Mặt mình có những loại sẹo nào, loại nào ưu tiên xử lý trước?
• Phương pháp nào hợp với màu da và độ nhạy cảm của mình?
• Cần mấy lần, cách bao lâu, chi phí tổng khoảng bao nhiêu?
• Rủi ro và thời gian hồi phục ra sao, cần chống nắng thế nào?

Câu hỏi thường gặp về sẹo rỗ sau mụn

Sẹo rỗ sau mụn có tự hết không?

Theo AAD, sẹo có thể mờ dần nhưng hiếm khi biến mất hoàn toàn. Vết thâm phẳng thì dễ mờ hơn hố sẹo thật sự.

Có phương pháp nào chữa sẹo rỗ tốt nhất không?

Chưa có. Tổng quan Cochrane không khuyến nghị phương pháp nào hơn hẳn, còn tổng quan năm 2018 cho thấy kết hợp nhiều phương pháp thường cho kết quả tốt hơn.

Lăn kim tại nhà có hiệu quả không?

Các nghiên cứu về lăn kim được thực hiện trong điều kiện chuyên môn. Không có căn cứ để cho rằng làm sâu tại nhà an toàn như vậy, nên hỏi bác sĩ trước.

Bao lâu sau khi hết mụn thì nên điều trị sẹo?

Nên kiểm soát mụn trước, vì mụn còn hoạt động sẽ tạo thêm sẹo. Thời điểm bắt đầu cụ thể hãy hỏi bác sĩ da liễu sau khi khám.