Dấu hiệu thiếu sắt ở nữ: mệt kéo dài nên xét nghiệm gì?

Ngủ đủ giấc mà vẫn mệt: có thể không chỉ là áp lực

Thi cử, deadline, thức khuya, ai cũng mệt. Nhưng nếu bạn ngủ đủ, nghỉ cuối tuần mà vẫn uể oải, leo hai tầng cầu thang đã hụt hơi, thì nên nghĩ tới thiếu sắt ở nữ như một khả năng.

Thiếu sắt rất dễ bị gạt đi bằng câu "chắc tại stress". Bài này giúp bạn biết dấu hiệu nào đáng chú ý và nên đi xét nghiệm gì, chứ không để bạn tự chẩn đoán.

Nếu mệt đi kèm chán việc, thấy mình cạn năng lượng vì công việc, bạn có thể đọc thêm bài về kiệt sức để so sánh:

Dấu hiệu thiếu sắt thường gặp: không chỉ là mệt

Theo WHO, thiếu máu (anaemia) là tình trạng số lượng hồng cầu hoặc nồng độ haemoglobin thấp hơn bình thường, và thiếu sắt là nguyên nhân dinh dưỡng phổ biến nhất gây ra tình trạng này. WHO nêu các triệu chứng như mệt mỏi, chóng mặt, tay chân lạnh, đau đầu và khó thở khi gắng sức.

NHS (Anh) liệt kê thêm các dấu hiệu thường gặp của thiếu máu do thiếu sắt:

• Mệt mỏi, thiếu năng lượng
• Hụt hơi, tim đập nhanh hoặc hồi hộp
• Da xanh xao
• Đau đầu

NHS cũng nói một số dấu hiệu ít gặp hơn như rụng tóc, thay đổi ở móng, loét miệng, lưỡi đau, hội chứng chân không yên, hoặc thèm ăn những thứ không phải thức ăn (đá, đất…).

Các dấu hiệu này cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác, nên có một hai dấu hiệu chưa có nghĩa là bạn bị thiếu sắt.

Vì sao nữ trẻ dễ thiếu sắt hơn?

WHO cho biết phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ là một trong những nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất, đặc biệt là các bạn gái đang có kinh. Năm 2019, ước tính 30% phụ nữ không mang thai ở độ tuổi 15-49 trên toàn cầu bị thiếu máu.

Lý do chính là mất máu mỗi tháng. WHO nhắc tới việc mất máu kinh nhiều kéo dài là một yếu tố góp phần, còn NHS khẳng định kinh nguyệt nhiều và mang thai là những nguyên nhân rất thường gặp của thiếu máu do thiếu sắt.

Ngoài ra, ăn quá ít sắt trong khẩu phần cũng có thể dẫn tới thiếu. Với sinh viên hay ăn qua loa, ăn kiêng hoặc ăn chay, đây là điều nên để ý.

Nếu bạn muốn hiểu thêm về chu kỳ và cách vận động hợp lý trong kỳ kinh, có bài này:

Khi nào nên đi khám thay vì chịu đựng tiếp?

NHS khuyên nên gặp bác sĩ nếu bạn nghĩ mình có thể bị thiếu máu do thiếu sắt. Không cần chờ đến lúc rất nặng.

Bạn nên đặt lịch khám nếu có các tình huống sau:

• Mệt kéo dài vài tuần mà ngủ nghỉ không cải thiện
• Kinh nguyệt ra nhiều, phải thay băng liên tục hoặc kéo dài hơn bình thường
• Mệt kèm da xanh, hụt hơi, tim đập nhanh, chóng mặt, đau đầu
• Rụng tóc nhiều, móng dễ gãy, thèm ăn những thứ lạ

NHS cho biết nếu không điều trị, thiếu máu do thiếu sắt có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và gây biến chứng tim phổi. Nếu bạn khó thở nhiều, đau ngực hoặc choáng ngất, hãy đi khám ngay.

Xét nghiệm thiếu sắt: bác sĩ thường kiểm tra gì?

Theo NHS, bác sĩ thường hỏi về lối sống, bệnh sử rồi cho làm xét nghiệm máu, thường là công thức máu toàn phần, để xem số lượng hồng cầu có bình thường không. Xét nghiệm này không cần chuẩn bị gì đặc biệt.

Nếu chưa rõ nguyên nhân, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm hoặc chuyển chuyên khoa để tìm nơi mất máu.

Về ferritin (chỉ số phản ánh lượng sắt dự trữ), một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2012 trên tạp chí CMAJ thực hiện trên 198 phụ nữ có kinh, mệt không rõ nguyên nhân, haemoglobin bình thường nhưng ferritin dưới 50 µg/L. Nhóm uống sắt giảm điểm mệt mỏi 47,7%, nhóm giả dược giảm 28,8%. Các tác giả kết luận nên cân nhắc bổ sung sắt cho phụ nữ mệt không rõ nguyên nhân có ferritin dưới 50 µg/L.

Đây là một nghiên cứu, không phải quy tắc cho mọi người. Việc có làm ferritin hay không, và đọc kết quả ra sao, là việc của bác sĩ.

Đừng tự mua sắt liều cao: vì sao nên chờ kết quả

Nhiều bạn thấy mệt là mua ngay viên sắt về uống. Cách này không ổn, vì mệt có thể do nguyên nhân khác, và thiếu sắt còn cần tìm ra lý do mất sắt.

NHS cho biết điều trị nhắm vào nguyên nhân gốc (ví dụ kinh nguyệt nhiều), và viên sắt được kê khi xét nghiệm cho thấy thiếu. Thuốc thường được dùng khoảng 6 tháng và bác sĩ có thể cho làm lại xét nghiệm để theo dõi.

Một số lưu ý từ NHS:

• Làm theo hướng dẫn của bác sĩ về cách uống viên sắt
• Uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có thể giảm táo bón, tiêu chảy, buồn nôn
• Nên hạn chế trà, cà phê, sữa quanh thời điểm uống sắt
• Để thuốc xa tầm tay trẻ em vì quá liều sắt ở trẻ nhỏ có thể gây tử vong

Tóm lại: xét nghiệm trước, uống sắt theo chỉ định sau.

Trong lúc chờ khám: chuẩn bị gì để buổi khám hiệu quả?

Bạn không cần làm gì phức tạp. Chỉ cần ghi lại vài thông tin để bác sĩ đánh giá nhanh hơn.

• Triệu chứng bắt đầu từ khi nào, nặng nhất lúc nào
• Kinh nguyệt: kéo dài mấy ngày, có phải thay băng liên tục không, có máu đông không
• Khẩu phần ăn thường ngày, có ăn chay hoặc kiêng nhiều thứ không
• Thuốc, thực phẩm bổ sung đang dùng

Nếu bạn thấy mình vừa mệt vừa rối loạn giấc ngủ vì áp lực, hãy nói luôn với bác sĩ. Thiếu sắt và kiệt sức có thể xảy ra cùng lúc.

Câu hỏi thường gặp về thiếu sắt ở nữ

Thiếu sắt ở nữ có nhất thiết phải bị thiếu máu không?

Không. Thiếu sắt là lượng sắt dự trữ thấp, còn thiếu máu là hồng cầu hoặc haemoglobin thấp. Nghiên cứu CMAJ 2012 trên những phụ nữ có haemoglobin bình thường nhưng ferritin thấp vẫn ghi nhận cải thiện mệt mỏi khi uống sắt, nhưng việc điều trị cần bác sĩ quyết định.

Mệt kéo dài nên xét nghiệm gì trước?

NHS cho biết bác sĩ thường bắt đầu bằng công thức máu toàn phần. Bạn có thể hỏi bác sĩ có cần làm thêm ferritin không.

Kinh nguyệt nhiều có gây thiếu sắt không?

Có thể. WHO và NHS đều nêu mất máu kinh nhiều là yếu tố góp phần hoặc nguyên nhân rất thường gặp của thiếu sắt và thiếu máu.

Có nên tự uống sắt khi thấy mệt không?

Không nên. Hãy xét nghiệm và hỏi bác sĩ về loại, liều và thời gian dùng phù hợp với bạn.