Sức khoẻ tinh thần sinh viên: 7 dấu hiệu nên tìm hỗ trợ

Mệt bình thường hay cần giúp? Câu hỏi mà nhiều sinh viên tự hỏi một mình

Đêm thứ ba liên tiếp bạn nằm nhìn trần nhà, đầu quay mòng mòng chuyện học, tiền trọ, chuyện tương lai. Sáng ra vẫn đi học, vẫn cười với bạn, nhưng trong lòng không còn như trước, và đó là chuyện của sức khoẻ tinh thần sinh viên chứ không chỉ của deadline.

Bạn không đơn độc. Một khảo sát của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trên 13.984 sinh viên năm nhất học toàn thời gian ở 19 trường đại học thuộc 8 quốc gia cho thấy 35% có kết quả sàng lọc dương tính với ít nhất một rối loạn tâm thần trong đời, và 31% trong 12 tháng gần nhất.

Con số này là kết quả sàng lọc chứ không phải chẩn đoán, nhưng nó nói lên một điều: sức khoẻ tinh thần sinh viên là chuyện phổ biến, và hỏi giúp đỡ là chuyện bình thường. Bài này giúp bạn nhận ra khi nào nên tìm hỗ trợ, không nhằm chẩn đoán thay bác sĩ.

Stress thường gặp: có lý do rõ và sẽ dịu đi

Căng thẳng là phản ứng bình thường khi áp lực tăng, ví dụ tuần thi hay đêm trước buổi bảo vệ đồ án. Điểm chung là nó gắn với một sự việc cụ thể, và bạn vẫn còn thấy vui, vẫn ăn ngon hơn hoặc ngủ lại được khi việc đó qua đi.

Cơ quan Sức khoẻ Tâm thần Hoa Kỳ (NIMH) cũng nhấn mạnh sự khác biệt này: những cảm xúc buồn thoáng qua thường tự hết theo thời gian, trong khi trầm cảm gây ra triệu chứng nặng ảnh hưởng đến cách bạn cảm nhận, suy nghĩ và xử lý sinh hoạt hằng ngày.

Một vài dấu hiệu căng thẳng thường gặp:

• Ngủ chập chờn hoặc khó ngủ trong mấy ngày trước hạn nộp
• Dễ cáu, khó tập trung nhưng vẫn học được khi bình tĩnh lại
• Vẫn muốn gặp bạn bè, vẫn thích một số việc quen thuộc
• Cảm thấy nhẹ đi rõ rệt sau khi qua kỳ thi

Nếu đang trong mùa thi và chỉ cần vài mẹo để bớt rối, bạn xem thêm bài về căng thẳng mùa thi.

Dấu hiệu trầm cảm cần để ý: kéo dài, lan sang nhiều mặt cuộc sống

Theo NIMH, các dấu hiệu của trầm cảm gồm: tâm trạng buồn, lo âu hoặc trống rỗng kéo dài, cảm giác tuyệt vọng, dễ cáu, cảm giác có lỗi hoặc vô giá trị, mất hứng thú với việc từng thích, mệt mỏi, khó tập trung, thay đổi giấc ngủ, thay đổi cảm giác thèm ăn hoặc cân nặng, và ý nghĩ về cái chết hoặc tự tử.

Điểm quan trọng là thời gian. NIMH và WHO đều mô tả triệu chứng xảy ra phần lớn trong ngày, gần như mỗi ngày, trong ít nhất 2 tuần, và trong đó có tâm trạng buồn hoặc mất hứng thú với hầu hết mọi việc. NIMH cũng lưu ý người có ít triệu chứng hơn vẫn có thể được lợi từ điều trị.

Nếu bạn thấy mình trong nhiều dòng sau, đó là tín hiệu nên nói chuyện với người có chuyên môn, chứ không phải bằng chứng bạn mắc bệnh:

• Buồn hoặc trống rỗng gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, ít nhất 2 tuần
• Không còn hứng thú với thứ từng thích, kể cả game, nhạc, bạn bè
• Mất ngủ kéo dài, hoặc ngủ rất nhiều mà vẫn mệt
• Ăn quá ít hoặc quá nhiều so với bình thường
• Không thể tập trung học, bỏ tiết, trễ deadline liên tục
• Thu mình, tránh gặp người khác
• Thấy mình vô dụng, có lỗi, hoặc nghĩ đến cái chết

Lo âu, mất ngủ và học tập sa sút: vì sao đáng nghe cơ thể

Trầm cảm không phải lý do duy nhất để tìm giúp đỡ. Lo âu quá mức, hồi hộp, mất ngủ kéo dài cũng làm bạn kiệt sức, và theo WHO, rối loạn lo âu và trầm cảm có thể ảnh hưởng sâu đến việc đi học và kết quả học tập của người trẻ.

WHO cũng ghi nhận trên toàn cầu cứ 7 người từ 10 đến 19 tuổi thì có 1 người gặp vấn đề sức khoẻ tinh thần. Việc cảm thấy khác thường ở tuổi này không có nghĩa bạn yếu đuối hay làm quá.

Một cách tự hỏi đơn giản là đối chiếu với 4 mặt cuộc sống:

• Ăn uống: có bỏ bữa hoặc ăn bất thường kéo dài không
• Giấc ngủ: có nhiều tuần liền ngủ khó hoặc ngủ quá nhiều không
• Học tập: có không thể tập trung hoặc bỏ học, nộp bài trễ liên tục không
• Quan hệ: có né tránh bạn bè, gia đình, không còn muốn trả lời tin nhắn không

Nếu những thay đổi này kéo dài và không tự hết, NIMH khuyên nên nói chuyện với nhân viên y tế. Đây chỉ là cách tự soi lại bản thân, không phải bài kiểm tra chẩn đoán.

Có ý nghĩ làm hại bản thân: việc cần làm ngay hôm nay

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Nếu bạn đang có ý nghĩ tự làm hại mình hoặc kết thúc cuộc sống, đừng đợi qua kỳ thi hay đợi đến khi tâm trạng tốt hơn.

WHO khuyên người có ý nghĩ tự tử nên nói với một người tin cậy, nhân viên y tế, hoặc một nhóm hỗ trợ. Nếu bạn hoặc ai đó đang gặp nguy hiểm ngay lúc này, hãy liên hệ dịch vụ khẩn cấp: tại Việt Nam, gọi cấp cứu 115 hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Nếu bạn đang ở cùng một người bạn nói về chuyện này:

• Ở lại bên họ, lắng nghe, không phán xét
• Nhắc họ có thể đến cơ sở y tế và đi cùng nếu họ đồng ý
• Gọi cấp cứu 115 nếu họ đang gặp nguy hiểm ngay

WHO cũng nhắc rằng tự tử là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ ba ở nhóm 15 đến 29 tuổi. Đó là lý do việc nói ra sớm quan trọng hơn việc cố chịu một mình.

Hỗ trợ sức khoẻ tinh thần sinh viên: phòng tư vấn của trường, bác sĩ, người thân tin cậy

Bước đầu không cần phải hoàn hảo. Bạn chỉ cần nói với một người, rồi từ đó đi tiếp.

Ba hướng bạn có thể bắt đầu:

• Phòng tư vấn tâm lý hoặc phòng công tác sinh viên của trường, nếu trường bạn có. Việc này thường tiện và gần nhất.
• Bác sĩ hoặc cơ sở y tế: đặt lịch khám để được đánh giá. Chỉ nhân viên y tế mới có thể xác định bạn đang gặp vấn đề gì.
• Một người thân hoặc bạn thân tin cậy: nói thẳng bạn đang không ổn và muốn họ đi cùng khi đi gặp chuyên gia.

Theo NIMH, nếu có dấu hiệu trầm cảm và chúng không hết, bạn nên nói chuyện với nhân viên y tế. WHO cho biết trầm cảm có các phương pháp điều trị hiệu quả, và trị liệu tâm lý là lựa chọn đầu tiên, có thể kết hợp thuốc ở mức vừa và nặng do bác sĩ quyết định.

Nói với bác sĩ hoặc người thân thế nào cho dễ: vài câu mở lời

Nhiều bạn ngại vì không biết bắt đầu từ đâu. Bạn không cần giải thích hoàn chỉnh, chỉ cần nói thật về những gì đang xảy ra.

Bạn có thể mở lời kiểu:

• Dạo này mình ngủ rất kém và hay buồn, đã mấy tuần rồi
• Mình thấy học không vô, trước đây không bị vậy
• Mình không chắc có phải stress bình thường không, mình muốn được nghe ý kiến của người có chuyên môn

Trước buổi hẹn, ghi nhanh vài dòng: triệu chứng nào, bắt đầu từ khi nào, ảnh hưởng đến ăn ngủ, học tập ra sao. Nếu điện thoại và mạng xã hội đang chiếm hết giờ ngủ và đầu óc của bạn, bài về thói quen dùng điện thoại cũng đáng đọc song song, nhưng đừng coi đó là lý do để trì hoãn gặp người hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp về sức khoẻ tinh thần sinh viên

Buồn mấy ngày có phải trầm cảm không?

Không nhất thiết. Theo NIMH và WHO, mô tả của trầm cảm là triệu chứng phần lớn trong ngày, gần như mỗi ngày, trong ít nhất 2 tuần. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý mới đánh giá được cho bạn.

Mình chỉ hơi buồn, có nên đi gặp người hỗ trợ không?

Có thể. NIMH lưu ý người có ít triệu chứng hơn vẫn có thể được lợi từ điều trị, nên nếu thấy ảnh hưởng đến ăn ngủ hay học tập thì nói chuyện sớm không có hại gì.

Trường mình không có phòng tư vấn thì sao?

Bạn có thể đến cơ sở y tế gần nhất để được khám và tư vấn, hoặc nhờ một người thân tin cậy đi cùng.

Bạn mình nói muốn chết, mình nên làm gì?

Hãy ở bên bạn, lắng nghe, không phán xét và khuyến khích bạn gặp nhân viên y tế. Nếu bạn ấy đang gặp nguy hiểm ngay, gọi cấp cứu 115.