Các loại mụn và cách điều trị: hướng dẫn từ A đến Z cho da mụn

Mụn từ A đến Z: bạn đang ở bước nào?

Soi gương thấy mặt nổi đủ thứ, nhưng không biết đâu là mụn ẩn, đâu là mụn viêm, rồi lại lướt mạng mua đủ loại serum. Nếu bạn đang như vậy thì đây là bài dành cho bạn: một bản đồ về các loại mụn và cách điều trị, dựa trên khuyến nghị của bác sĩ da liễu.

Mỗi mục dưới đây tóm tắt một chủ đề rồi dẫn bạn sang bài chi tiết nếu muốn đào sâu. Bạn không cần đọc hết một lèo, cứ nhảy đến phần mình cần.

Mục lục nhanh:

• Mụn đến từ đâu và điều gì làm nó nặng hơn
• Nhận diện các loại mụn: mụn ẩn, mụn đầu đen, mụn viêm, mụn bọc
• Mụn nội tiết, mụn do stress và mụn do khẩu trang
• Điều trị tại nhà theo khuyến nghị của bác sĩ da liễu
• Nặn mụn, thâm và sẹo rỗ
• Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu
• Câu hỏi thường gặp

Lưu ý: bài mang tính tham khảo chung, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.

Mụn đến từ đâu: không phải do bạn rửa mặt chưa sạch

Nhiều bạn nghĩ mụn là do bẩn. Theo Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (AAD), mụn xuất hiện khi lỗ chân lông bị bít tắc, và loại mụn nào phụ thuộc vào thứ làm bít lỗ chân lông đó.

Những yếu tố AAD nhắc đến là hormone, di truyền và hút thuốc:

• Hormone: ở tuổi dậy thì, nội tiết tố nam (androgen) làm tuyến bã nhờn to ra và tiết nhiều dầu hơn, dễ gây bít tắc
• Di truyền: nếu bố mẹ hoặc người thân ruột thịt từng bị mụn nặng để lại sẹo, nguy cơ của bạn cao hơn
• Hút thuốc: một số nghiên cứu cho thấy người hút thuốc dễ bị mụn hơn

Còn những thứ hay bị đổ lỗi thì sao? AAD cho biết căng thẳng không gây ra mụn nhưng có thể làm mụn sẵn có nặng hơn. Thiếu ngủ, một số thực phẩm, mỹ phẩm hoặc sản phẩm tóc nhiều dầu cũng có thể làm mụn tệ hơn, chứ không phải là nguyên nhân gốc.

Hiểu điều này giúp bạn bớt tự trách và bớt thử bừa. Mụn là chuyện của da và cơ thể, không phải lỗi của riêng bạn.

Nhận diện mụn ẩn, mụn đầu đen và các loại mụn khác

Trước khi mua bất cứ thứ gì, hãy xác định mình đang bị loại nào. AAD chia mụn thành các nhóm chính sau:

• Mụn đầu trắng (whitehead): lỗ chân lông bị bít kín, nốt nhỏ nhô lên màu trắng hoặc giống màu da. Nhiều người Việt gọi nhóm này là mụn ẩn, còn AAD gọi là closed comedo
• Mụn đầu đen (blackhead): lỗ chân lông bị bít nhưng vẫn mở. Màu sẫm do chất bít tắc phản ứng với không khí, không phải do bụi bẩn
• Mụn sẩn và mụn mủ (papule, pustule): nốt đỏ, sưng; mụn mủ có đầu trắng hoặc vàng ở giữa. Đây là mụn viêm
• Mụn bọc và mụn nang (nodule, cyst): nốt to, cứng, nằm sâu, đau. Theo AAD, viêm lan sâu vào da nên loại này dễ để lại sẹo khi lành

Cách phân biệt nhanh: nếu bề mặt da sần nhưng không đỏ, không đau thì nghiêng về mụn ẩn hoặc mụn đầu đen. Đỏ, sưng, đau thì là mụn viêm. Nốt sâu dưới da, to và đau nhức là dấu hiệu nên đi khám sớm.

Đừng nhầm mụn với vết thâm sau mụn. Theo AAD, vết thâm là vết phẳng màu hồng, đỏ, tím hoặc nâu, khác với sẹo ở chỗ nó sẽ tự mờ dần, nhưng có thể mất một năm hoặc lâu hơn, vết càng đậm càng lâu.

Một mẹo nhỏ: chụp ảnh mặt ở cùng chỗ sáng mỗi tuần. Ảnh giúp bạn thấy mụn thật sự đỡ hay chỉ là cảm giác, và cũng hữu ích khi đưa bác sĩ xem.

Mụn nội tiết, mụn do stress, mụn do khẩu trang: mụn theo hoàn cảnh

Ngoài phân loại theo hình dạng, nhiều bạn còn gọi mụn theo hoàn cảnh xuất hiện. Cách gọi này tiện để nhớ, nhưng cách xử lý vẫn dựa trên loại nốt mụn bạn có.

Nhiều bạn nữ thấy mụn nổi quanh cằm, hàm và lặp lại theo chu kỳ nên gọi là mụn nội tiết. Theo AAD, hormone là yếu tố có liên quan đến mụn, và mụn kéo dài, không đáp ứng cách chăm da thông thường thì nên để bác sĩ đánh giá. Bài dưới đây giải thích kỹ hơn.

Thi cử, deadline, mất ngủ thường đi kèm một đợt mụn mới. Căng thẳng không phải nguyên nhân gốc, nhưng có thể làm mụn nặng thêm, nên quản lý stress và giấc ngủ cũng là một phần của chăm da.

Nếu mụn tập trung ở vùng má, cằm, mũi nơi đeo khẩu trang cả ngày, bạn nên xem cách giảm bí và ma sát cho vùng da này.

Điều trị mụn tại nhà: làm gì trong 6-8 tuần đầu

Bản hướng dẫn điều trị mụn của AAD đăng trên tạp chí Journal of the American Academy of Dermatology (2016) là cơ sở cho các khuyến nghị bên dưới. Còn trong phần hướng dẫn cho người dùng, AAD đưa ra cách xử lý theo từng loại mụn.

• Mụn đầu trắng, đầu đen: dùng retinoid để thông thoáng lỗ chân lông. Adapalene là retinoid có thể mua không cần đơn. AAD gợi ý kết hợp với sữa rửa mặt benzoyl peroxide để giảm vi khuẩn trên da, và không chà xát mạnh lên mụn đầu đen vì sẽ làm mụn nặng hơn
• Mụn viêm (sẩn, mụn mủ): rửa mặt hai lần mỗi ngày bằng sữa rửa mặt chứa benzoyl peroxide hoặc salicylic acid, và không nặn mụn mủ
• Mụn bọc, mụn nang: cần bác sĩ da liễu điều trị, càng sớm càng ít sẹo

Quy tắc quan trọng nhất là kiên nhẫn. AAD cho biết thường cần khoảng 6-8 tuần mới thấy hiệu quả, và nếu mụn không đỡ thì nên gặp bác sĩ da liễu.

Vì vậy hãy dùng đều một phác đồ thay vì đổi sản phẩm cứ vài ngày một lần. Mỗi lần chỉ thêm một sản phẩm mới để biết da phản ứng với thứ nào, nếu da châm chích, đỏ rát nhiều thì dừng lại và hỏi bác sĩ.

Bắt đầu từ sữa rửa mặt phù hợp là bước đơn giản nhất, và bài này sẽ giúp bạn đọc thành phần để chọn.

Nếu bạn đang phân vân giữa AHA và BHA (salicylic acid thuộc nhóm BHA), bài so sánh dưới đây giúp bạn hiểu mỗi loại hợp với tình trạng nào.

Trang điểm, nặn mụn, thâm sẹo: những chuyện dễ làm da tệ hơn

Đang nổi mụn mà vẫn phải đi học, đi làm, chụp ảnh. Bạn không cần bỏ hẳn trang điểm, nhưng AAD có nhắc mỹ phẩm nhiều dầu có thể làm mụn nặng hơn, nên chọn sản phẩm phù hợp da mụn và tẩy trang kỹ.

Nặn mụn là cám dỗ lớn nhất. AAD khuyên tránh nặn mụn mủ vì có thể làm mụn nặng hơn, và bài dưới đây nói rõ vì sao tay không sạch, nặn sai cách dễ để lại hậu quả.

Mụn nặng, đặc biệt mụn bọc và mụn nang, là loại hay để lại sẹo. Sẹo rỗ sau mụn là chuyện cần tìm hiểu sớm vì phòng từ đầu luôn dễ hơn chữa về sau.

Vết thâm đỏ hoặc nâu sau mụn cũng là điều nhiều bạn lo. Theo AAD, vết thâm sẽ tự mờ đi nhưng có thể mất một năm hoặc lâu hơn, nên nếu thâm nhiều và kéo dài, bạn có thể hỏi bác sĩ da liễu về hướng xử lý.

Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?

Tự chăm da tại nhà có giới hạn. Theo AAD, bạn nên gặp bác sĩ da liễu trong các trường hợp sau:

• Dùng sản phẩm không kê đơn đều đặn 6-8 tuần mà mụn không đỡ
• Mụn to, sâu, đau, hoặc mụn lành xong để lại sẹo
• Có nhiều mụn viêm cùng lúc
• Thâm sau mụn nhiều, kéo dài
• Mụn dai dẳng, hay tái đi tái lại, nghi không phải mụn thường
• Người thân ruột thịt từng bị mụn nặng để lại sẹo, vì nguy cơ của bạn cao hơn

Với mụn bọc và mụn nang, đừng chờ 6-8 tuần. AAD nhấn mạnh điều trị càng sớm thì sẹo vĩnh viễn càng ít.

Bác sĩ có thể lấy nhân mụn, kê thuốc mạnh hơn loại mua tự do hoặc điều chỉnh phác đồ cho riêng bạn. Đừng ngại đi khám, đó là cách tiết kiệm tiền và thời gian hơn so với thử hết sản phẩm trên mạng. Bài này không thay thế chẩn đoán, nếu bạn đang mang thai hoặc có bệnh nền, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ hoạt chất nào.

Câu hỏi thường gặp về các loại mụn và cách điều trị

Mụn đầu đen có phải do da bẩn không?

Không. Theo AAD, màu đen do chất bít tắc trong lỗ chân lông phản ứng với không khí, không phải bụi bẩn. Rửa mặt quá mạnh không giải quyết được gốc vấn đề.

Bao lâu thì thấy mụn đỡ?

Theo AAD, thường cần kiên trì khoảng 6-8 tuần mới thấy hiệu quả, và nếu mụn không đỡ thì nên gặp bác sĩ da liễu. Tốc độ đỡ mỗi người một khác, nên đừng so với người khác.

Vết thâm sau mụn mất bao lâu để mờ?

Theo AAD, vết thâm sẽ tự mờ nhưng có thể mất một năm hoặc lâu hơn, vết càng đậm càng lâu. Nếu lo lắng, bạn nên hỏi bác sĩ da liễu.

Stress có gây mụn không?

AAD cho biết stress không gây ra mụn nhưng có thể làm mụn sẵn có nặng hơn. Ngủ đủ và giảm áp lực vẫn có ích.

Nên bắt đầu với sản phẩm nào?

Theo AAD, mụn đầu trắng và đầu đen có thể dùng adapalene kèm sữa rửa mặt benzoyl peroxide; mụn viêm dùng sữa rửa mặt benzoyl peroxide hoặc salicylic acid. Hãy bắt đầu từng sản phẩm một và theo dõi, nếu da kích ứng nhiều thì dừng và hỏi bác sĩ.